Gregoriaans

Laudate pueri Dominum - Feestbundel voor Wim van Gerven - 1999

Lof (Reinier van der), Geert Maessen, Marcel Zijlstra (redactie), Laudate pueri Dominum; Stichting Caspar Amsterdam 1999.

Een Liber amicorum is vaak niet meer dan een bundel vol welwillende laudatio's die bol staan van opgehaalde herinneringen en allusies die door niet-ingewijden onbegrepen blijven. Niet zo bij deze feestbundel voor Wim van Gerven, gregorianist in hart en nieren, die hem werd aangeboden bij zijn 70e verjaardag. Natuurlijk staan die herinneringen van goede vrienden er ook in (met o.a. een hilarisch verhaal over Wim van de hand van Frans Mariman in het Latijn geschreven, met vertaling!), maar wat die bundel zo bijzonder maakt, zijn de vele interessante artikels gewijd aan de studie van het gregoriaans, waar Wim van Gerven vijftig jaar van zijn leven aan gaf. Laten we vooral die even kort bespreken.

Zo gaat Alfons Kurris op zoek naar de dramatiek van tekst en muziek in de Klaagzang van David bij de dood van Absolon. Haarfijn legt hij uit hoe de onbekende componist vanuit typemelodieën dramatische accenten legde op de juiste woorden. Met de eenvoudigste middelen wordt zo een maximum aan klankwerking uitgedrukt.
Specialiste oude muziek Marijke Ferguson begint hoe langer hoe meer overeenkomsten te zien tussen gregoriaanse gezangen en de mantra's uit de Hindoewereld. Vooral steeds terugkerende teksten uit bijvoorbeeld de Mariadevotie zouden best wel eens eenzelfde functie gehad kunnen hebben. De argumenten die ze daarvoor aanhaalt, zijn wel vooral van subjectieve aard, maar toch is het als idee best aardig.
Marcel Zijlstra ziet gregoriaans als de humuslaag van de middeleeuwse muziek in een boeiend artikel dat op een heel begrijpelijke en levendige manier de geschiedenis van de gregoriaanse muziek beschrijft. Vanuit bestaande, vaststaande melodieën ontwikkelden zich nieuwe vormen die, eenmaal los van hun oorsprong, weer andere vormen deden ontstaan. Boeiend is ook zijn beschrijving van het ontstaan van de tropen als een soort uitbarsting van niet te houden creativiteit nadat het bestaande gregoriaanse repertoire als het ware was ingeblikt door de synode van 804, die bepaalde dat tekst en muziek onveranderd moesten blijven. Maar als je niet mag veranderen, mag je toch nog toevoegen, moet de middeleeuwer gedacht hebben.
Geert Maessen reconstrueert vanuit de neumen het Alleluia-vers Hodie si vocem eius audieritis van omstreeks 800 en het Responsorium Magnus Dominus noster dat rond het jaar 1000 moet ontstaan zijn. Vooral dit laatste lijkt hem vanuit de Hartkerneumen een onmiskenbaar eenduidige melodie op te leveren. Of hoe de neumen toch meer kunnen zijn dan louter ritmische tekens.
Dat is overigens ook allang het stokpaardje van Fred Schneyderberg die deze bundel siert met een diepgaand en niet gemakkelijk artikel over De twaalf tonen van het octaaf in de Micrologus. Hierin gaat hij op zoek naar sleutels voor het identificeren van Gallicaanse gezangen op basis van modale en tonale kenmerken. Voer voor specialisten dus.
Wouter Swets ten slotte gaat nog verder in de tijd terug en onderzoekt de verbanden tussen gregoriaanse hymni en Turkse Ilâhiler. Dat levert een fascinerende zoektocht op naar de wortels van het gregoriaans. Die moeten hoogstwaarschijnlijk niet gezocht worden - zoals vaak gedacht - in de Joodse synagogepraktijk, maar veeleer in de religieuze en de volksmuziek van het oostelijke en zuidelijke Middellandse Zeegebied. Hij verwijst daarbij uitdrukkelijk naar het ensemble Al Farabi dat al zingend op zoek ging naar de religieuze muziekpraktijk van de vroegste christenen voor 313. Swets breekt dan ook een lans om onderzoekers van het gregoriaans uit te nodigen de Islamietische volks- en kunstmuziek vergelijkenderwijs bij hun studie te betrekken.

De feestbundel voor Wim van Gerven is dus veel meer geworden dan een aangename herinnering aan een minzaam man. Ik kan me voorstellen dat ook Wim zelf uitermate opgetogen is over de hoge kwaliteit van de bijdragen. Een aanrader voor al wie zich in de studie van het gregoriaans wil verdiepen.

Willy Schuyesmans

De feestbundel is te bestellen: